Deze website maakt gebruikt van cookies om instellingen te onthouden en om de website beter op uw behoeften af te stemmen. Klik hier voor meer informatie over cookies.

Ja, ik ga akkoord Nee, ik ga niet akkoord X

Actueel

Persberichten en nieuws van en over de vereniging vind je hier. Zelf een bericht delen met je collega’s? Ook dat kan.

« Terug naar zoekresultaten

Geloof en wetenschap, kan dat samengaan?

11 november 2019 | Bill Banning | 0 reactie(s) Artikelen uit de scholen | Scholen

Oudste verhaal over evolutie staat in de Bijbel

Geloof en wetenschap, dat kan niet samengaan. Dat is een wijdverbreid idee bij veel mensen. Hieronder wil ik proberen deze visie als een ernstig misverstand te ontkrachten. De vermeende tegenstrijdigheid tussen geloof en wetenschap spitst zich vaak toe op thema’s als evolutie en schepping (bijv. van de mens). Vandaag ga ik in op het bekende zondeval-verhaal van Genesis 3. Staat dit verhaal haaks op de wetenschap?

De slang van Genesis 3: onzin?

Wie evolutie zegt, zegt: ‘Darwin’. Dat is terecht, want hij is de eerste die systematisch onderzoek heeft gedaan naar het (evolutionaire) ontstaan van de soorten. Toch zit hier een ‘addertje’ onder het gras, preciezer gezegd, het addertje van het Bijbelse verhaal van de zondeval uit Genesis 3. Iedereen kent het verhaal wel over Adam en Eva die door de sneaky slang verleid worden om te eten van de vrucht van de boom van goed en kwaad. Maar volstrekt niemand beseft dat dit verhaal over de evolutie van de oeraap tot de oermens gaat. Wellicht zullen nu de nodige wenkbrauwen fronsen, maar ik zal het verduidelijken door enkele citaten te ‘vertalen’. Hierbij is het belangrijk te beseffen dat deze tekst in voor-wetenschappelijke taal is geschreven, in mythische taal dus. Deze mythische taal is niet direct toegankelijk voor westerlingen die zich hier niet wetenschappelijk in verdiept hebben. Maar daarom is deze taal nog niet zonder betekenis.

Laat ik een vergelijking maken. Iedereen kent de uitdrukking ‘vlinders in de buik’. Deze uitdrukking schijnt in China onbekend te zijn. Een Chinees die hier voor het eerst is zou deze uitdrukking dus zeer waarschijnlijk verkeerd verstaan alsof iemand vlinders heeft zitten eten. Zo gaat het bij de slang ook om de figuurlijke betekenis: de slang slaat voor de sneaky ontdekkingsdrang van de oeraap waardoor deze in de loop van miljoenen jaren een oermens is geworden. Wonderlijk genoeg konden veel van mijn leerlingen uit vwo-3 de beeldspraken uit Genesis 3 –met een paar tips – wel bijna moeiteloos vertalen. Hieronder geef ik een paar ‘vertalingen’ die hopelijk duidelijk zullen maken dat dit Bijbelverhaal bijna altijd verkeerd gelezen is (ook door pastoors en dominees).

Besef van naaktheid en van verantwoordelijkheid (afschuiven)

Adam en Eva mogen eten van alle bomen in het paradijs, maar niet van de boom van de kennis van goed en kwaad die midden in de tuin staat. De slang verleidt hen dat wel te doen. Deze mythische beeldtaal wil het volgende zeggen in meer moderne taal. De oeraap voelt een evolutionaire drang in zich om zich te ontwikkelen (3.5 miljoen jaar geleden). Door deze ontwikkeldrift evolueert de oeraap zich langzaam tot oermens en later tot de Homo Sapiens. De slang staat symbool voor deze ontwikkeldrang in de oeraap die oermens wordt, een drang die we nog steeds hebben. Sneaky laat de oeraap het instinctieve leven achter zich.

De oeraap eet van de boom van de kennis van goed en kwaad en komt zo tot inzicht. Allereerst ontdekt de oermens dat ie naakt is, iets waar (oer)apen geen last van hebben. Dit wijst op een specifieker lichaamsbewustzijn zoals schaamte en besef van geslachtelijkheid. In de loop der tijd ontdekt de oermens ook het gebruik van naald en draad waarmee hij kleren kan maken. Zoals Ilse H. schrijft: “Door de evolutie kregen de man en de vrouw een bewustzijn (en een waardigheidsgevoel). Ineens konden ze de dingen om hen heen begrijpen en ze konden er dingen mee doen, zo begonnen zij dingen te maken zoals de lendenschort” (vwo-3).

Vervolgens ontwikkelt de oermens besef van goed en kwaad. Dat is iets wat nog dagelijks gebeurt, zo groeit een klein kind op en komt het tot de jaren van bewustzijn. En zo ontwikkelen we nog steeds dingen tot atoombommen aan toe waarmee we goed en kwaad kunnen omgaan. In het verlengde daarvan heeft de oermens ook geleerd om verantwoordelijkheid af te schuiven: ‘Nee, het is de schuld van Eva, die heeft me verleid’. En Eva schuift de schuld door op de slang. Het ontbreekt er nog maar aan dat ze zeggen: ‘Wir haben es nicht gewusst’. De eigenlijke zondeval, zoals het verhaal vaak genoemd wordt, is dan ook niet het eten van de boom van de kennis van goed en kwaad. De zondeval is het afschuiven van de verantwoordelijkheid en het daarmee opbouwen van echte schuld.

Bewustzijn van tijd en plaats

Hoewel ze nog geen klok of kompas hadden ontwikkelde de oermens al wel een besef van tijd en plaats. Zo staat er in het verhaal: ‘Alle dagen van uw leven…’ en ‘midden in de tuin’, dat zijn begrippen waar een (oer)aap geen boodschap aan heeft.

Uit het paradijs gestuurd

Op het einde van het verhaal zien we hoe Eva en Adam het paradijs uitgestuurd worden. Wat mag dit betekenen? Tip: Wie verlangt er niet af en toe terug aan de onbezorgde tijd van toen we 2-3-4-5 jaar waren? Die onbezorgde tijd lijkt op de oertijd voor de ‘zondeval’. Leerling Esmé F. schrijft hier treffend over: “De oermens stamt af van de oeraap, omdat er in het verhaal allemaal figuurlijke verwijzingen zijn. Zoals dat van de man en de vrouw die terugkijken naar hun tijd in het paradijs. Hier zie je dat de mens smachtend terugkijkt op de oertijd als oeraap: zorgeloos, geen verplichtingen en je niet schamen dat je naakt bent. Nu zijn de man en vrouw zich bewust van naaktheid, schaamte, verantwoordelijkheid en schuld. Ze zijn door een evolutie gegaan: van oeraap tot oermens die zich steeds verder ontwikkelt (vwo-3). Of zoals Ilse H schrijft: “Onbezorgde toen onwetende mensen in de tuin van Eden veranderden in verantwoordelijke en bewuste mensen op het land” (vwo-3).

Het paradijs staat symbool voor de tijd dat onze verre, verre voorouders nog instinctief leefden. Zij konden zich niet druk maken over dingen die jaren later zouden kunnen gebeuren, zij leefden bij het moment en reageerden vanuit hun instinct. Sinds we (oer)mensen zijn maken we ons over van alles en nog wat druk: ons bewustzijn heeft ons vrij gemaakt en dit leidt tot wat de filosoof Safranski noemt: Het kwaad, of het drama van de vrijheid (1999, 2003). We blijven denken, denken, denken, soms om stress van te krijgen. Maar tegelijkertijd ook oneindig mooi en waardevol.

Met pijn zult ge kinderen baren

Apen hebben veel minder baar-problemen dan mensen. Dat komt omdat de mens in de loop van de evolutie steeds meer hersencellen heeft gekregen en die heeft een mens al vanaf zijn geboorte. Met een veel groter hoofd tot gevolg. Als boerenzoon met de naam Bill doet me dit aan de dikbill-koeien denken, waarvan de kalfjes altijd met een keizersnede moeten worden gehaald omdat ze te dikbillerig zijn voor een gewone geboorte.

Gebruik van vuur

Een ander verschil tussen (oer)aap en de (oer)mens is dat de mens het gebruik van vuur kent. Ook daar wordt in het zondevalverhaal naar gewezen: ‘In het zweet zult ge werken voor uw brood’. Brood dat gebakken wordt met vuur als warmtebron. Ook wordt een zwaard genoemd, en dat vraagt om de kunst van het smeden van ijzer en daar is ook vuur voor nodig.

Epigenetisch oerkennis

Hoe konden de Joden die dit verhaal hebben geschreven dit weten, zo vroegen leerlingen me terecht. Hier biedt de moderne biologie uitkomst. Eerder hebben we op deze plek geschreven over een nieuw inzicht uit de erfelijkheidsbiologie, nl. de epigenetica (15 mei 2019). Epigenetica houdt in dat niet alleen het erfelijk materiaal in de vorm van DNA wordt overgedragen, maar dat ook alle gevoelens en belevingen en gedachten worden overgedragen van generatie op generatie. Deze wetenschappelijke visie wil dus zeggen dat wij mensen van nu zowel via ons DNA als via de daarmee verbonden epigenetisch opgeslagen belevingen verbonden zijn met al onze voorouders, tot aan de eerste eencellige wezentjes. Alle belevingen van warmte en koude, van licht, kleuren en donker, van overvloed en gebrek, van pijn en genot, dat alles staat op het celgeheugen, de ‘harde schijf’ van al onze cellen. Dat verklaart waarom we soms zo raar kunnen dromen. Jungiaanse psychologen opperden dit al decennia geleden als een mogelijkheid, nl. het collectief onbewuste. Via deze epigenetische ‘kennis’ (niet zomaar bewust te maken) hebben we via dromen en mythen (dat zijn collectief geprojecteerde dromen) ook toegang tot de periode dat we overgingen van oeraap naar oermens. En die geschiedenis hebben de Joden in Genesis 3 in mythische taal beschreven.

Bijbel en wetenschap

Zoals bovenstaande analyse laat zien hoeft er niet altijd een tegenstelling te zijn tussen Bijbel en wetenschap. Een groot aantal Bijbelverhalen vragen om een nadere, wetenschappelijke analyse om begrepen te worden. In de theologische en psychologische wetenschap is hier veel over gepubliceerd, maar helaas zijn deze inzichten nog weinig doorgedrongen tot het brede publiek. Voor de duidelijkheid, niemand hoeft van mij in de Bijbel te geloven – we leven gelukkig in een vrij land. Maar wanneer iemand zegt: ‘Ik geloof niet in de Bijbel, want ik denk wetenschappelijk’ maakt een ernstige denkfout. Anders gezegd, zo iemand denkt niet wetenschappelijk.

Meningen van leerlingen over ‘zondeval’-verhaal

Na de bespreking van het ‘zondeval-verhaal’ vanuit evolutionair perspectief, heb ik mijn leerlingen om hun mening gevraagd. Gelukkig waren een groot aantal leerlingen zo welwillend om toestemming te geven hun mening hier te mogen plaatsen. Nog mooier, de meningen lopen uiteen van ‘eens’ tot ‘totaal niet eens’. Daar moet immers altijd ruimte voor zijn. Beste leerlingen, dank voor jullie meedenken en kritische reacties.

  • Eerst begreep ik nooit waarom mensen dit verhaal geloofden. Het leek me onwaarschijnlijk dat het gebeurd was (Gen. 3). Nu snap ik de diepere betekenis en begrijp ik dus ook wat anderen in dit verhaal zien. Ik vind de metaforen uit het verhaal slim en goed uitgevoerd. Ik vind het knap dat ze dit zoveel jaar geleden hebben kunnen bedenken. TvG

  • Ik vind het goed en beter te begrijpen dat de tekst diepere betekenissen heeft. Eerst geloofde ik het verhaal niet zo en vond ik het raar. Nu is het beter te begrijpen en een mooie ontwikkeling van oeraap naar oermens. RdH

  • Ik vind het goed dat we (bijbel)verhalen zo ook leren interpreteren, omdat ze zo ziet dat het niet alleen maar een verhaaltje is over God en dat het door de diepere betekenis ook van belang kan zijn voor mensen die niet in God geloven. JvK

  • Ik vind het onzin om het verhaal zo te interpreteren. U geeft nu een betekenis aan een ongelooflijk oud verhaal, waarvan je de betekenis niet weet. U probeert door een moderne betekenis te geven aan het verhaal, het verhaal te verdedigen, duidelijk te maken dat de christenen altijd al over evolutie wisten, en te verhullen dat het verhaal ouderwets en seksistisch is. In het verhaal wordt de vrouw geschapen uit de rib van de mens. Als de vrouw zelf geen mens is, en als zij niet meer waard is dan de rib van een man. RdM

  • Ik ben het hier niet mee eens, want de mensen die het Bijbelverhaal geschreven hebben, dachten niet op deze manier en het was ook niet hun bedoeling om er op een diepere manier over na te denken. Dat is later pas gebeurd, toen we wisten dat de mensen van de aap afstamt. LvZ

  • Ik vind het verhaal op zich echt waardeloos, maar als je er bij na gaat denken wat het allemaal betekent, dan vind ik dat er veel dingen tussen staan die mij laten nadenken over dingen hoe ik er anders nooit naar gekeken had. BVIk vind deze interpretatie van de Bijbel zeker beter dan het oorspronkelijke verhaal, want dit is best wel realistisch. Als de Bijbel zo vertaald wordt, is het eigenlijk best een mooi verhaal. JW

  • Ik vind het een leuke interpretatie, want ik geloof grotendeels wel in de betekenissen die erachter liggen. Ik heb hier meer begrip voor dan wanneer mensen het verhaal letterlijk interpreteren, want dat vind ik dom overkomen. JJ

  • Ik ben het erg eens met deze interpretatie van het Bijbelverhaal, want door dit verhaal letterlijk te nemen, heeft het een zinloze, sprookjesachtige betekenis. Door het op deze manier te interpreteren, heeft het een goede, sterke betekenis met betrekking tot het leven. MvdZ

  • Ik vind deze interpretatie van de zondeval (Genesis 3) veel nuttiger en logischer. Als ik let op de beeldspraak en de diepere betekenis van het verhaal kan ik nog een bepaald nut (zoals een vorm van inspiratie) uit de tekst halen. LJ

  • Deze interpretatie van het Bijbelverhaal vind ik erg mooi en fijn. Door deze interpretatie kan ik het hele verhaal namelijk beter begrijpen. Ik zie de diepere betekenissen van het verhaal nu ook. Ik vind ook dat je de Bijbel als beeldspraak zo mag interpreteren. Ik vind dat iedereen dat mag doen op zijn eigen manier. JV

  • Ik vind het verschil in letterlijk en figuurlijk taalgebruik een hele mooie toevoeging aan het zondevalverhaal. Het laat ruimte over om de diepere betekenissen op jouw manier te interpreteren wat goed is voor je ontwikkeling. Ik vind deze interpretatie van dit Bijbelverhaal dan ook erg mooi. JdW

  • Ik vind deze interpretatie van dit Bijbelverhaal een enorm stuk logischer dan het origineel. Ik kan zelf nu logisch verbanden leggen tussen de tekst en feitelijke dingen. Dit kon ik eerst niet waardoor ik het aan de hand schoof als onzin. Maar nu ik dit wel kan, is het opeens een stuk interessanter geworden. BD

Dr. Bill Banning – theoloog en onderwijspedagoog

 

Artikelen uit de scholen

Plaats zelf een artikel!
Wil jij jouw verhaal delen met collega’s? Heb je een tip of wil je je mening kwijt? OMO biedt jou graag een platform. Hier kun je je artikel plaatsen. Ook kunnen collega’s op jouw artikel reageren.
Bekijk alle 264 bijdragen

Artikel plaatsen Waarom een artikel plaatsen?

0 reactie(s)

Plaats je reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn met een * aangegeven.